رئیسی با اشاره به روند سریع تغییرات جمعیتی در کشور، تصویری ارائه کرد که به وضوح نشان میدهد ایران با سرعتی نامعمول و حتی کمسابقه در جهان در مسیر کاهش نرخ باروری و افزایش سهم سالمندان قرار گرفته است؛ مسیری که هیچ کشوری در چند دهه اخیر با چنین شتابی طی نکرده است.
او توضیح داد که ایران در دهههای ۶۰ و ۷۰ خورشیدی همان الگوی کاهش باروری اروپا را دنبال کرد، اما تفاوت در این است که اروپا این مسیر را طی چند دهه و متناسب با رشد اقتصادی، گسترش رفاه و افزایش طول عمر طی کرد؛ درحالیکه ایران بدون آمادهشدن زیرساختها، با سرعتی چند برابر متوسط جهانی ناگهان وارد مرحله کاهش شدید باروری شد. این کاهش شتابان، زنگ خطری است که امروز در آمارها دیده میشود اما پیامدهای آن در آینده دیر نیست: جامعهای که در آن تعداد سالمندان ناگهان به یکسوم جمعیت نزدیک خواهد شد.
رئیسی با اشاره به اینکه سهم سالمندان امروز کمتر از ۱۲ درصد است اما در آیندهای نهچندان دور به حدود ۲۷ تا ۲۸ درصد خواهد رسید، تصریح کرد که چنین افزایشی تنها یک تحول جمعیتی نیست، بلکه چالشی عمیق در تمامی حوزههای اجتماعی، اقتصادی و درمانی کشور است. وقتی همین سهم ۱۲ درصدی، ۴۰ درصد بستریهای بیمارستانی را به خود اختصاص میدهد، میتوان حدس زد که در دوران آینده چه بار مالی و مدیریتی عظیمی بر دوش نظام سلامت و رفاه قرار خواهد گرفت. بهویژه اگر کیفیت سلامت سالمندان آینده مطلوب نباشد، هزینههای درمانی میتواند از توان کشور فراتر رود.
اما مسئله تنها به زمینۀ پزشکی محدود نمیشود. رئیسی هشدار داد که سبک زندگی جامعه ایرانی نیز در حال تغییر است؛ خانوادههای کوچکتر، فرزندان کمتر و حضور محدود نسل جوان در کنار سالمندان. در چنین شرایطی نمیتوان همچون گذشته به روابط خانوادگی سنتی تکیه کرد و تصور داشت که سالمندان آینده توسط فرزندان خود اداره و حمایت خواهند شد. بنابراین، سیاستگذاری برای دوران سالمندی باید نه از سر احساس و نه با نگاه شعاری، بلکه مبتنی بر تحلیل، پژوهش و دادههای دقیق انجام شود.
در همین چارچوب او به قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» اشاره کرد؛ قانونی که به باور او گام مهمی در جهت جلب توجه عمومی و حاکمیتی به مسئله جمعیت بوده است، اما در عین حال بخشی از مفاد آن نیازمند بررسی و بازنگری است. اینکه امروز جلسات متعددی در مجلس و دولت درباره جمعیت برگزار میشود، نشاندهنده تبدیل شدن این موضوع به یک اولویت در سطح تصمیمگیری کشور است؛ اما این جلسات از نظر او باید به راهکارهای واقعی منتهی شود، نه صرفاً به تکرار دغدغهها.
رئیسی سپس به تفاوت مهمی اشاره کرد که معمولاً از آن غفلت میشود: کشورهای توسعهیافته حتی در دوران سالمندی جمعیت، به دلیل برخورداری از اقتصاد پویا و امکان جذب نیروی کار خارجی، همچنان مولد باقی میمانند. اما کشورهایی که بدون توسعه کافی وارد دوره سالمندی میشوند، با چالشهایی غیرقابل مقایسه مواجه خواهند شد. او تأکید کرد که ایران هنوز پنجره جمعیتی باز دارد؛ یعنی هنوز اکثریت جمعیت در سن کار قرار دارند. اما استفاده حداکثری از ظرفیت جوانان آنطور که باید صورت نمیگیرد؛ درحالیکه کشورهای پیشرفته دقیقاً در همین دوره طلایی، بزرگترین جهشهای اقتصادی خود را رقم زدهاند.
در بخش دیگری از سخنانش، معاون بهداشت به یکی از نقطه قوتهای مهم کشور اشاره کرد: شبکه گسترده و قابلاعتماد بهداشت. او گفت که اعتماد عمومی به نظام سلامت میتواند ستون اصلی فرهنگسازی درباره فرزندآوری باشد. پزشکان و مراقبان سلامت در خط مقدم مواجهه با خانوادهها میتوانند مشاورههایی واقعی، دقیق و اقناعی ارائه دهند؛ بهویژه در شرایطی که نگرانیهای اقتصادی، آینده شغلی و کیفیت زندگی، خانوادهها را به سمت تکفرزندی یا بیفرزندی سوق میدهد. در این میان نقش ادبیات درست و گفتوگوی حرفهای بسیار مهم است؛ زیرا بسیاری از نگرانیهای مردم با ارائه اطلاعات صحیح و اطمینانبخش قابل برطرفشدن است.
او همچنین با تأکید بر ضرورت اولویتبندی در سیاستگذاری جمعیتی گفت که همه اقدامات اثرگذاری یکسانی ندارند. در بسیاری موارد، اصلاح یک فرآیند کوچک یا رفع یک مانع نادیدهگرفتهشده میتواند تأثیری بیشتر از دهها طرح پرهزینه داشته باشد. برای همین لازم است سهم هر اقدام در بهبود وضعیت جمعیت بهطور علمی سنجیده شود و منابع محدود کشور روی نقاطی متمرکز شود که بیشترین بازده را ایجاد میکنند.
حرفهای رئیسی در مجموع تصویری روشن و البته نگرانکننده از آینده ارائه میدهد؛ آیندهای که اگرچه هنوز شکل نگرفته، اما نشانههای آن بهوضوح قابل مشاهده است. اکنون که پنجره جمعیتی ایران همچنان باز است و هنوز انرژی، توان و ظرفیت نسل جوان قابلاستفاده است، فرصتی تاریخی برای اصلاح مسیر پیش رو وجود دارد. اما این فرصت همیشگی نیست. اگر امروز سیاستگذاریها بهدرستی انجام نشود، فردا با جامعهای مواجه خواهیم بود که بار سالمندی، فشار اقتصادی، کاهش بهرهوری و افزایش هزینههای رفاهی، قدرت حرکت و توسعه را از آن گرفته است. اکنون زمان تصمیمگیری است؛ تصمیمگیریهایی که باید بر پایه علم، تجربه جهانی و شناخت دقیق واقعیتهای ایران اتخاذ شود.
- نویسنده : سایه برین
