هیرکانیها از دوران یخبندانهای بزرگ جان سالم به در بردهاند. وقتی بسیاری از سرزمینهای جهان زیر لایههای یخ فرو رفته بودند، اینجا گرم و زنده ماند و به پناهگاهی برای هزاران گونه گیاهی و جانوری تبدیل شد. امروز بیش از دویست گونه درختی و صدها گونه گیاهی در آن یافت میشود؛ از راشهای کهنسال و افراهای آرامزی تا شمشادهای دیرینه. هر کدام مثل شخصیت یک داستان قدیمی، جایی در این جنگل دارند.
این تنوع و قدمت باعث شد آنها را در فهرست میراث طبیعی جهان ثبت کنند؛ گنجینهای که فقط بخشی از زمین به چنین سابقهای دسترسی دارد. در سایهسار این درختان، پرندهها آواز میخوانند، خزندگان آرام حرکت میکنند و پلنگهای خزر مثل سایههای مخفی در دل مه رفتوآمد دارند.
با وجود این شکوه، بخشی از این جنگلها در سالهای اخیر تحت فشار انسان، تغییرات اقلیمی، جادهسازی و تخریب زیستگاهها گرفتار شدهاند، اما هنوز هم هستهای سرزنده و پرقدرت دارند که ادامه حیاتشان را ممکن میکند.
آتشسوزی در جنگلهای هیرکانی از آن زخمهایی است که روی پوست سبز شمال میماند؛ زخمی که بوی دودش تا مدتها در هوا میچرخد و سکوت جنگل را میشکند.
در چند سال اخیر، بخشهایی از این جنگلهای میلیونساله گرفتار آتش شدهاند. بعضی از این آتشسوزیها طبیعیاند، اما بیشترشان از خطاهای انسانی میآیند: رها کردن آتش کمپ، سوزاندن بقایای کشاورزی، بیاحتیاطی گردشگران، یا حتی زمینخواری و دیگر موارد. جنگل های هیرکانی جنگلهای مرطوبیاند، اما گرمای تابستان و کاهش بارشها باعث شده زمینشان تشنهتر شود و شعلهها راحتتر جان بگیرند.
وقتی آتش به جان جنگل میافتد، فقط درخت نمیسوزد. لایههای خاک که طی هزاران سال شکل گرفته، میسوزند و قدرت بازسازیشان را از دست میدهند. خانه پرندگان، مخفیگاه جانوران و مسیرهای کوچ آنها از هم میپاشد. حتی بعد از خاموش شدن آتش، زمین مثل بیماری است که هنوز دوران نقاهت را طی میکند؛ به زمان نیاز دارد تا دوباره سبز شود.
با این حال مردم محلی، محیطبانها و گروههای داوطلبی که هر ساله با دست خالی و قلب گرم جلوی شعلهها میایستند، باعث شدهاند بسیاری از این آتشسوزیها مهار شود. تلاشهایی مثل آموزش گردشگران، افزایش نیروهای حفاظتی، نقشههای ماهوارهای و ایجاد مسیرهای آتشبُر هم به کاهش خطر کمک میکند.
آتش برای جنگل های هیرکانی یک تهدید جدی است؛ تهدیدی که اگر جدی گرفته شود، هنوز هم میتوان این جنگلهای باستانی را از آن نجات داد.
- نویسنده : پدرام نقوی
