دی ماه ۱۴۰۳، «شاهین آخوندزاده»، معاون تحقیقات و فناوری، درمان و آموزش پزشکی گفت: وضعیت فعلی بخش پژوهشی مطلوب نیست. بنا به آمارهای اعلامی و تحقیقات صورتگرفته رتبه ایران در منطقه طی سالهای ۱۹۶۸ تا ۲۰۲۴ روند نزولی داشته است. به طوری که ایران دیگر کشور دوم در منطقه نیست و در رتبه سوم قرار گرفته است.
وی با بیان اینکه کیفیت پژوهش در کشور رو به افول است، بیان کرد: در سال اخیر فاصله عربستان با کشور ما در این بخش رو به افزایش یافته و در تعداد مقالات قابل استناد این کشور از ایران پیشی گرفته است.
آخوندزاده افزود: مطابق آمارهای موجود ۶۱ درصد دانشگاههای علوم پزشکی ما در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال گذشته افت داشتند، با توجه به سرعت بالای رقبای کشور ما برای حفظ جایگاه خود نیز با مشکلات فراوانی مواجه هستیم.
طبق ردهبندی سایمگو در سال ۲۰۲۱، ترکیه در چهار حوزه، ایران در ۱۷ حوزه، عربستان در سه حوزه، مصر در یک و رژیمصهیونیستی در دو حوزه موضوعی دست برتر منطقه را داشتند. جایگاه نخست منطقه در حوزههای موضوعی مختلف قرار گرفتند که مقایسه آن با سال ۲۰۲۲ حقایق تازهای را فاش میکند. طبق رتبهبندی سال ۲۰۲۲، ترکیه در سال گذشته در ۸ حوزه رتبه نخست منطقه را از آن خود کرد که این عدد در چهار حوزه از ۲۰۲۱ بیشتر بوده است. مصر مانند سال قبل از آن در یک حوزه رتبه نخست را دارا بوده و عربستان ۸ رتبه اول حوزههای موضوعی را به خود اختصاص داده است.
در این میان، ایران در سال ۲۰۲۲ در قیاس با ۲۰۲۱، هفت جایگاه علمی خود را در حوزههای مهندسی شیمی، شیمی، علوم مواد، ریاضیات، فارموکولوژی، سمشناسی و داروسازی، فیزیک و علوم تصمیمگیری (این رشته بر طراحی، مدیریت و تجزیه و تحلیل تصمیمگیری سیستمهای ملموس و انتزاعی مطابق با الزامات عملکرد، بودجه و زمان بندی تمرکز دارد) از دست داده است. در سال ۲۰۲۲، عربستان در ۶ رشته گوی سبقت را در مقایسه با ۲۰۲۱ از ایران ربوده است. عربستان در حوزه مهندسی شیمی با ۲۵۵ مقاله بیشتر و رسیدن به ۶۰۵۳ مقاله و نیز با ۱۳۵۵۶ استناد نسبت به ۱۰۱۲۱ استناد مقالات ایران رده نخست را به خود اختصاص داده است. در حوزه شیمی هم عربستان در ۲۰۲۲ با ارائه ۲۱۹ مقاله بیشتر، ۹۱۱۷ مقاله در این حوزه منتشر کرد که ۲۰۵۴۳ استناد را در مقابل ۱۵۸۲۵ استناد ایران داشته است. در حوزه علوم مواد هم عربستان با ۷۱۴ مقاله بیشتر، ۹۹۳۸ مقاله را ارائه دادند و ۲۲۰۹۰ استناد را در مقابل ۱۴۴۶۷ استناد مقالات ایران به خود اختصاص دادند. عربستان همچنین در حوزه ریاضیات با ۷۶۵۲ مقاله، نسبت به ایران ۱۱۵ مقاله بیشتر منتشر کرده و شمار استنادها نیز ۱۳۶۸۹ در مقابل ۸۸۵۱ استناد ایران است. در حوزه فارماکولوژی، سمشناسی و داروسازی هم عربستان با ۳۸۰۰ مقاله، ۱۲۳ مقاله بیشتر از ایران منتشر کرده و شمار استنادهای این کشور هم ۶۲۷۵ در مقابل ۵۱۷۱ استناد ایران است.
عربستان در حوزه فیزیک هم با ۶۳۲ مقاله بیشتر، ۸۴۷۱ مقاله منتشر کرده و ۱۷۳۱۰ استناد را در مقابل ۱۱۳۵۳ استناد مقالات ایران به خود اختصاص داده است. در حوزه علوم تصمیمگیری، ترکیه جایگاه نخست را از ایران گرفته، بهطوریکه با ۲۸ مقاله بیشتر نسبت به ایران و با اختصاص ۱۵۶۴ مقاله، بهجای ایران در رتبه نخست در این حوزه قرار گرفته است. در مقابل ایران در رتبهبندی سال ۲۰۲۲ در ۱۰ حوزه علوم کشاورزی و بیولوژیکی؛ بیوشیمی، ژنتیک و زیستشناسی مولکولی؛ زمینشناسی و علوم سیارهای؛ انرژی؛ مهندسی؛ علوم زیستمحیطی؛ حرفههای بهداشتی؛ ایمونولوژی و میکروبیولوژی؛ علوم اعصاب و پرستاری؛ رده نخست را بین کشورهای خاورمیانه از آن خود کرده است.
همچنین «پیمان صالحی»، معاون پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با تاکید براینکه ایران جایگاه دوم رشد علمی منطقه را به خود اختصاص داده است، گفت: ما در سال ۲۰۲۴ از نظر رشد علمی از عربستان جلوتر بودیم اما اگر رشد علمی این کشور با این روند رو به رشدی که دارد، پیش برود احتمال دارد این کشور جایگاه کشورمان که همان رتبه دوم است را از آن خود کند.
وی ضمن بیان این مطلب، با تاکید بر اینکه افت رتبه علمی کشور در رنکینگهای جهانی دلایل مختلفی دارد، اظهار کرد: برخی از دلایل افت جایگاه علمی به وزارت علوم، بهداشت و دانشگاه آزاد اسلامی ارتباطی ندارد. اول اینکه ما چند سال پیش چهارونیم میلیون دانشجو در کشور داشتیم که این آمار امروز به سه میلیون دانشجو کاهش یافته است. یعنی تعداد دانشجویان دوره تحصیلات تکمیلی که خروجی آنها بهطور خاص به سمت تولید علم منتهی میشود، کاهش یافته است.
صالحی در ادامه تصریح کرد: منابع مالی که در قانون ششم و هفتم برای پژوهش پیشبینی شده بود، تخصیص داده نشد. قرار بر این بود که در قانون ششم ۴ درصد GDP(دو درصد دولتی و دو درصد بخش خصوصی) به حوزه پژوهش اختصاص یابد که این آمار هیچگاه از ۵۷ صدم درصد فراتر نرفته است.
عربستانسعودی بهعنوان بزرگترین کشور عربی همسایه ایران و رئیس اتحادیه کشورهای عرب، جایگاهی استثنائی و منحصربهفرد در منطقه دارد. رفع منازعات ایران و عربستان پس از چندین سال متوالی و اهتمام حاکمیت بر این موضوع، خود این ادعا را تایید خواهد کرد. علاوه بر این لزوم داشتن روابط صلحآمیز و برادرانه با کشورهای همسایه در میانه تحریمهای ظالمانه و فشارهای کشورهای غربی، بسیار مهم است؛ آنچه که تا امروز هم در دستور کار بوده و تلاش برای تعامل با عربستان، جمهوری آذربایجان، افغانستان و امثالهم در میانه تنش و اختلاف، نشاندهنده همین خطمشی است. بر همین اساس اینکه عربستانسعودی را امروز الگوی توسعه میدانند و شرایط این کشور با روزهای پیشین خود بسیار متفاوت شده است، برای ما نیز اتفاق خوبی است. حتی در نگاه کلانتر، برای کشورهای جهان اسلام و عربزبان خوب است که یکی از آنها اینچنین در میان کشورهای پیشرفته حضور داشته یا حداقل تلاش داشته باشد که ایفای نقش کند. در کنار همه این موارد، اینکه کشوری با تلاش خود برای پیشرفت گوی سبقت را از ایران برباید، نیازمند تامل است. در این لحظه باید با خودمان مواجه شویم؛ اینکه چرا ما نهتنها به سمت توسعه نرفتهایم، بلکه حتی روند پیشین معمولی خود را طی نمیکنیم.
- نویسنده : سایه برین/ دبیر سرویس فرهنگ و اجتماعی
