این رفتار انسانی و روانشناختی در بازارهای مالی، بارها در آثار سینمایی به تصویر کشیده شده است.در فیلم مستند «پس از حقیقت: پیامدهای شایعهپراکنی و اخبار جعلی» After Truth: Disinformation and the Cost of Fake News (2020) محصول HBO به بررسی تأثیرات واقعی اخبار جعلی و تئوریهای توطئه میپردازد. فیلم نشان میدهد که چگونه اطلاعات نادرست میتواند به رویدادهای خطرناکی مانند حادثه “پیتزاگیت” منجر شود، جایی که فردی مسلح به یک رستوران بهدلیل باور به یک تئوری توطئه بیاساس حمله می کند. و یا فیلم «Dumb Money» نیز به ماجرای افزایش ناگهانی قیمت سهام GameStop میپردازد، جایی که کاربران شبکههای اجتماعی با انتشار اطلاعات و شایعات، بازار را دچار نوسان میکنند.
این نمونهها نشان میدهند که بازارهای مالی(گاهی اوقات) به اخبار کهنه واکنش نشان میدهند، نهتنها محتوای خبر، بلکه زمان و نحوه انتشار آن میتواند تأثیر قابلتوجهی بر تصمیمات سرمایهگذاران و نوسانات بازار داشته باشد و توجه افکار عمومی را به خود جلب کند در ادامه، به بررسی نمونه های واقعی از این پدیده میپردازیم.
در سال ۲۰۰۱ در مجله فاینانس منتشر شد: نمونهای از توجه محدود و تأثیرات رسانهها بر بازارهای مالی در یک پژوهش، نیویورک تایمز در یک نسخه منتشر شده در مقالهای با عنوان گمانهزنی مسری و درمان سرطان در فوریه ۲۰۰۱ ، فضای بزرگی را به شرکت بیوتکنولوژی EntreMed و پیشرفتهای علمی آن در مورد درمان سرطان اختصاص داد. اگرچه این اطلاعات پیشتر در نوامبر ۱۹۹۷ در مجله Nature و سایر رسانهها منتشر شده بود و هیچ یک از اطلاعات گزارش شده در واقع جدید نبود حتی این پیشرفت ها از قبل شناخته شده بودند. با این وجود، انتشار مجدد آن در نیویورک تایمز باعث شد قیمت سهام EntreMed از ۱۲.۰۶ دلار در پایان معاملات جمعه به ۸۵ دلار در روز دوشنبه افزایش یابد و در پایان روز به ۵۱.۸۱ دلار برسد ودر هفتههای بعد، قیمت سهام در حدود ۳۰ دلار باقی بماند. افزایش قیمت سهام EntreMed باعث شد سهام سایر شرکتهای بیوتکنولوژی نیز افزایش یابد، حتی اگر مستقیماً با این خبر مرتبط نبودند. امیدوارم این مطلب تا اینجا برای شما جذاب بوده باشد در ادامه با نمونههای جالبتری روبهرو خواهید شد! شگفتیهایی که دیدت رو به بازار عوض میکنه.
۸ سپتامبر ۲۰۰۸، بازارهای مالی شاهد یکی از عجیبترین نوسانات خود بودند: سهام شرکت هواپیمایی United Airlines نماد UAUA در عرض چند دقیقه بیش از ۷۵٪ کاهش یافت و سپس در همان روز بخش زیادی از این افت را جبران کرد. این نوسان شدید ناشی از بازنشر اشتباه یک خبر قدیمی مربوط به ورشکستگی این شرکت در سال ۲۰۰۲ بود که بهعنوان خبری جدید تلقی شد.
شرح دقیق ماجرا، وقتی نقاب از چهره واقعیت برداشته میشود:
در آن روز، یکی از کارکنان شرکت مشاوره مالی Income Securities Advisors در میامی، در حال جستجوی اخبار مربوط به ورشکستگیها بود. او به مقالهای از سال ۲۰۰۲ در روزنامه South Florida Sun-Sentinel برخورد که درباره اعلام ورشکستگی یونایتد ایرلاین در آن سال بود. این مقاله بهطور اشتباه در نتایج جستجوی گوگل با تاریخ سپتامبر ۲۰۰۸ نمایش داده شده بود، زیرا گوگل بهطور خودکار تاریخ دسترسی به صفحه را بهعنوان تاریخ انتشار در نظر گرفته بود. کارمند مذکور، بدون بررسی دقیق محتوا، تصور کرد که این خبر جدید است و آن را در خبرنامهای که از طریق سرویس Bloomberg منتشر میشد، قرار داد.
پس از انتشار این خبر در بلومبرگ ، معاملهگران و الگوریتمهای معاملاتی بهسرعت واکنش نشان دادند. در عرض ۳۰ دقیقه، قیمت سهام یونایتد ایرلاین از ۱۲.۳۰ دلار به ۳ دلار کاهش یافت که معادل کاهش ۷۵٪ و از بین رفتن حدود ۱ میلیارد دلار از ارزش بازار شرکت بود. پس از مشخص شدن اشتباه، معاملات متوقف شد و قیمت سهام تا پایان روز به ۱۰.۹۲ دلار بازگشت.
این حادثه نمونه دیگری است که نشان میدهد حتی اخبار قدیمی میتوانند تأثیرات شدیدی بر بازارهای مالی داشته باشند، اگر بهعنوان اخبار جدید تلقی شوند.این حادثه بهعنوان یکی از نمونههای بارز تأثیر پوشش رسانهای و اشتباهات انسانی و الگوریتمی بر بازارهای مالی شناخته میشود و اهمیت بررسی دقیق و صحت سنجی اخبار را بیش از پیش نمایان میسازد.
۲۵ اوت ۲۰۰۰، شرکت Emulex، تولیدکننده تجهیزات شبکه در کالیفرنیا، قربانی یکی از بزرگترین تقلبهای رسانهای در تاریخ بازارهای مالی آمریکا شد. در عرض تنها ۱۶ دقیقه، سهام این شرکت از ۱۰۳.۹۴ دلار به ۴۳ دلار سقوط کرد و بیش از ۲.۴ میلیارد دلار از ارزش بازار آن کاسته شد. این سقوط ناشی از انتشار یک بیانیه خبری جعلی بود که بهطور گسترده توسط رسانههای معتبر منتشر شد.
جزئیات حادثه
بیانیه جعلی: بیانیهای که بهظاهر از سوی Emulex منتشر شده بود، ادعا میکرد که مدیرعامل شرکت استعفا داده، سود سهماهه چهارم به زیان تبدیل شده و شرکت تحت تحقیق کمیسیون بورس و اوراق بهادار (SEC) قرار دارد. این بیانیه از طریق سرویس توزیع اخبار Internet Wire منتشر شد و بهسرعت توسط رسانههایی مانند Bloomberg،Dow Jones و CBS MarketWatch بازنشر شد.
واکنش بازار: پس از انتشار این خبر، سهام Emulex در عرض ۱۶ دقیقه ۶۲٪ کاهش یافت. سایر شرکتهای مرتبط مانند QLogic و Brocade نیز کاهش قیمت را تجربه کردند.
تکذیب و بازیابی: مدیرعامل Emulex، Paul Folino، بهسرعت در شبکه CNBC ظاهر شد و اعلام کرد که بیانیه جعلی است و هیچکدام از ادعاها صحت ندارد. پس از توقف موقت معاملات و ازسرگیری آن، قیمت سهام Emulex به ۱۰۵.۷۵ دلار بازگشت.
عامل پشتپرده دستکاری واقعیت : مارک جاکوب (Mark Jakob)
هویت و انگیزه: مارک جاکوب، ۲۳ ساله و کارمند سابق Internet Wire، بهدلیل پیشبینی نادرست در معاملات فروش استقراضی سهام Emulex، با زیان قابلتوجهی مواجه بود. برای جبران این زیان، او بیانیه جعلی را تهیه و ارسال کرد.
نحوه اقدام: جاکوب با استفاده از یک آدرس ایمیل جعلی و از طریق یک کامپیوتر در کتابخانه کالج El Camino، بیانیه را به Internet Wire ارسال کرد. او از دانش خود درباره فرآیندهای داخلی این شرکت برای فریب کارکنان استفاده می کند پس از آن جاکوب ظرف یک هفته توسط FBI دستگیر می شود. او به جرم خود اعتراف کرده و به ۴۴ ماه زندان محکوم گردید. همچنین، او موظف به پرداخت بیش از ۳۵۰٬۰۰۰ دلار بهعنوان جبران خسارت و جریمه شد.
۱ مه ۲۰۲۰، حالا بریم سراغ مرد پر حاشیه رسانه ایلان ماسک، مدیرعامل تسلا، او با انتشار توییتی در ساعت ۸:۱۱ صبح به وقت اقیانوس آرام نوشت: «قیمت سهام تسلا بیش از حد بالا است به نظر من» (Tesla stock price is too high imo). این اظهار نظر به سرعت تأثیر قابل توجهی بر بازار گذاشت و قیمت سهام تسلا را کاهش داد.
واکنش بازار به توییت ماسک
در زمان انتشار توییت، سهام تسلا با قیمتی حدود ۷۶۰ دلار معامله میشد. پس از توییت، قیمت سهام به سرعت کاهش یافت و تا پایان روز با افت حدود ۱۰٪ مواجه شد، که معادل کاهش حدود ۱۳ تا ۱۵ میلیارد دلار از ارزش بازار شرکت بود .
این توییت توجه کمیسیون بورس و اوراق بهادار ایالات متحده (SEC) را جلب کرد. بر اساس توافقنامهای که در سال ۲۰۱۸ بین ماسک و SEC امضا شده بود، ماسک موظف بود توییتهایی که ممکن است بر قیمت سهام تأثیر بگذارد را قبل از انتشار با وکیل شرکت هماهنگ کند. توییت مذکور بدون هماهنگی قبلی منتشر شده بود، اما در نهایت دادگاه فدرال شکایتی را که ادعا میکرد این توییت نقض توافقنامه بوده است، رد کرد .
ژانویه ۲۰۰۹، بازار مالی بریتانیا شاهد یکی از شدیدترین سقوطهای تاریخ خود بود که به (سقوط دوشنبه آبی (Blue Monday Crash معروف شد. این رویداد در پی انتشار گزارشهایی درباره زیانهای بزرگ بانکهای بریتانیایی، بهویژه رویال بانک اسکاتلند (RBS)، رخ داد و تأثیرات گستردهای بر بازارهای مالی داشت.
در ۱۹ ژانویه ۲۰۰۹، رویال بانک اسکاتلند (RBS) اعلام کرد که در سال ۲۰۰۸ با زیانی بالغ بر ۲۸ میلیارد پوند مواجه شده است که بزرگترین زیان سالانه در تاریخ شرکتهای بریتانیایی محسوب میشود. این اعلامیه باعث شد سهام RBS در یک روز بیش از ۶۷٪ کاهش یابد. سایر بانکهای بزرگ بریتانیا نیز تحت تأثیر این خبر قرار گرفتند.
این سقوطها در پی نگرانیهای فزاینده درباره وضعیت مالی بانکها و احتمال ملیسازی آنها توسط دولت بریتانیا رخ داد. دولت بریتانیا اعلام کرد که قصد دارد سهم خود در RBS را به ۷۰٪ افزایش دهد تا از فروپاشی آن جلوگیری کند.
ژانویه ۲۰۲۱، نمونه دیگر که خودم شخصا در آن زمان شاهدش بودم سهام شرکت GameStop بود که بهطور غیرمنتظرهای افزایش یافت، حتی بدون وجود اخبار جدید یا تغییرات بنیادی در شرکت. این پدیده، که بهعنوان یک «short squeeze» شناخته میشود،در نتیجهی فعالیتهای کاربران انجمن آنلاین r/WallStreetBets در سایت Reddit رخ داد در تاریخ ۲۲ ژانویه ۲۰۲۱، پس از انتشار پستی در r/WallStreetBets، سهام GameStop بهطور ناگهانی افزایش یافت.
این افزایش قیمت، توجه رسانهها و سرمایهگذاران را جلب کرد و باعث شد که افراد بیشتری وارد بازار شوند. در تاریخ ۲۷ ژانویه، سهام GameStop به ۴۸۳ دلار رسید که نشاندهندهی افزایش بیش از ۱۲۰۰ درصدی در مدت کوتاهی بود .
این حرکت همچنین با حمایت برخی افراد مشهور مانند ایلان ماسک، مدیرعامل تسلا، همراه بود که با انتشار توییتهایی به این روند دامن زدند .
نمونهها از این دست فراواناند؛ آنچه خواندید تنها مشتی از خروار بود تا اینجا فقط نوک کوه یخ را دیدیم.بازارهای مالی بارها نشان دادهاند که بهجای دقت، سرعت را انتخاب میکنند.یک تیتر قدیمی، یک شایعه بیاساس یا حتی یک اشتباه تایپی، میتواند میلیاردها دلار جابهجا کند.در این میان، راستیآزمایی اغلب عقبتر از بازنشر حرکت میکند.
معاملهگران واکنش نشان میدهند،رسانهها مینویسند وگاه نادانسته هیزم به آتش میریزند ،الگوریتمها معامله میکنند و افکار عمومی قربانی میشود.
و ما همچنان با سؤال قدیمی مواجهایم: خبر، کی خبر است؟
وقتی منتشر میشود یا وقتی باورش میکنند؟
و آیا بازار واقعاً به خبر واکنش نشان میدهد، یا فقط به صدای بلندتری که آن را فریاد میزند؟
- نویسنده : سید علیرضا قیومی/ کارشناس ارشد علوم ارتباطات و رسانه - تحلیل گر بازارهای مالی
