کلاهبرداریهای نوین؛ جرمی آرام، اما ویرانگر در سایه ناآگاهی عمومی
به گزارش جمله، عباد شاهمرادی، استاد حقوق جزا در گفتوگوی اختصاصی با جمله با اشاره به اینکه تحولات اجتماعی، اقتصادی و دیجیتال در دهه اخیر، شکل بسیاری از جرایم را دگرگون کرده است، اظهار کرد: اگر پیشتر مجرم برای ارتکاب کلاهبرداری نیازمند حضور فیزیکی، جعل اسناد یا طراحیهای پیچیده بود، امروز تنها با چند کلیک، چند خط پیام و استفاده هوشمندانه از هیجان یا ناآگاهی مردم، میتواند مال و اطلاعات قربانی را تصاحب کند. این تغییر بزرگ، جامعه را در برابر نوعی تهدید قرار داده که آرام، بیصدا و بدون هشدار فرا میرسد.
وی افزود: در نگاه حقوق جزا، مهمترین ویژگی این موج جدید، پوشش قانونی و ظاهر آراسته جرم است؛ جرمی که در لباس یک خدمت عمومی، یک پیام اداری یا یک پیشنهاد مالی کاملاً منطقی ظاهر میشود و همین است که آن را خطرناکتر از شیوههای سنتی میکند.
وقتی کلاهبردار در نقش یک مقام رسمی یا کارمند ظاهر میشود
استاد حقوق جزا در ادامه یکی از چالشهای امروز را تغییر نقش و هویت مجرم دانست و خاطرنشان کرد: کلاهبردار دیگر شمایل فرد ناشناس و بینظم ندارد؛ او خود را کارمند، اپراتور سامانه دولتی، مأمور مالیات، پشتیبان نرمافزار یا حتی نماینده شرکت معتبر معرفی میکند.
وی ادامه داد: این روش، یک نقطه ضعف بسیار مهم در جامعه را آشکار میکند و مردم ما میان «ظاهر رسمی» و «اصالت قانونی» تفاوت قائل نیستند. در حالی که حقوق جزا بر یک اصل کلیدی تأکید میکند و اینکه هر ارتباطی که منشاء آن نامشخص است، حتی اگر کاملاً رسمی به نظر برسد، مشکوک است و باید با احتیاط بررسی شود.
شاهمرادی با بیان اینکه صفحات جعلی با نشانههای دولتی، پیامکهایی که شمارهشان شبیه نهادهای مهم است و تماسهایی با لحن اداری، نمونههایی از همین تغییر چهره جرم هستند، عنوان کرد: این جرایم، نهتنها مال مردم را هدف قرار میدهند، بلکه اعتماد اجتماعی را نیز فرسایش میدهند؛ اعتمادی که پایه نظم عمومی است.
چرا مردم فریب میخورند؟ نقش احساسات در جرمشناسی دیجیتال
وی افزود: در جرمشناسی نوین، پژوهشها نشان داده که کلاهبرداران از سه احساس کلیدی قربانی سوءاستفاده میکنند: ترس، طمع و اضطرار! بنابراین
پیامهایی مانند «حساب شما مسدود شد»، «بسته پستیتان برگشت خورد»، «یارانهتان قطع میشود» یا «این فرصت ویژه فقط امروز است»، دقیقاً روی همین احساسات فشار وارد میکنند.
استاد حقوق جزا در ادامه بیان کرد: کلاهبردار میداند که وقتی فرد دچار هیجان یا اضطراب میشود، مسیر منطقی تصمیمگیری خاموش میشود.
از همین چند ثانیه غفلت، خسارتهای مالی بزرگی رقم میخورد.
خلأ دانشی که جرم را تکثیر میکند
وی تصریح کرد: بخشی از موفقیت این مجرمان، به ضعف زیرساختهای حقوقی مربوط نیست؛ بلکه به کمبود آموزش حقوقی عمومی مرتبط است.
مردم ما با قوانین کیفری آشنا نیستند، اما هر روز با موقعیتهای حساسی روبهرو میشوند که نیازمند سواد حقوقی است. بنابراین این فاصله خطرناک باعث شده بسیاری از پروندههای کلاهبرداری، نه بهدلیل پیچیدگی جرم، بلکه بهدلیل بیاطلاعی قربانیان تشکیل شود.
شاهمرادی در ادامه با بیان اینکه وقتی یک شهروند نداند که هیچ سازمان دولتی هرگز لینک پرداخت در پیامک ارسال نمیکند، خاطرنشان کرد: چگونه باید از خود دفاع کند، وقتی نمیداند که ارائه اطلاعات کارت بانکی در تماس تلفنی جرمزاست، چگونه باید از دام دور بماند. بنابراین در حقوق جزا، اصل «پیشگیری وضعی» به این معناست که با افزایش دانش مردم و دشوار کردن شرایط برای مجرم، احتمال وقوع جرم کاهش مییابد. اما بدون ارتقای سواد حقوقی، این پیشگیری ناکارآمد خواهد بود.
پاسخ قانونگذار کافی است؟ نه، اما ضروری است
وی تصریح کرد: قوانین جدید برای مقابله با کلاهبرداریهای نوین در سالهای اخیر تقویت شدهاند؛ اما قانون همیشه یک گام عقبتر از فناوری حرکت میکند. چرا که مجرم با شیوهای تازه ظاهر میشود و قانونگذار پس از بروز خسارات، برای مقابله آن اقدام میکند.
بنابراین قانون بهتنهایی نمیتواند مانع وقوع جرم شود.
این استاد حقوق جزا با اشاره به اینکه مقابله با کلاهبرداریهای نوین، تنها قانونگذاری بهروز کافی نیست، عنوان کرد: این سه ضلع باید همزمان فعال باشند؛ قوانین هوشمند و متناسب با فناوریهای جدید، آموزش گسترده و مستمر در سطح عمومی و رسانهها و پرورش مهارتهای دیجیتال و حقوقی در مدارس و دانشگاهها. وقتی این سه محور در کنار هم قرار گیرند، جامعه از حالت «قربانی بالقوه» خارج شده و به «کاربر آگاه» تبدیل میشود؛ وضعیتی که مجرم را نهتنها ناکام، بلکه بیاثر میکند و امنیت عمومی را تا حد قابل توجهی ارتقا میدهد.
رسانه؛ خط مقدم آموزش حقوقی مردم
وی در ادامه، نقش رسانهها را انکارناپذیر دانست و اظهار کرد: رسانه باید مفاهیم حقوقی را ساده، کاربردی و قابلدرک برای مردم بیان کند. چرا که بخش بزرگی از جامعه با زبان تخصصی قوانین ارتباط برقرار نمیکند، اما با مثالهای روزمره، روایتهای واقعی و هشدارهای ملموس، آگاهیشان افزایش مییابد.
شاهمرادی در ادامه عنوان کرد: باور غلطی در جامعه وجود دارد که «جرم فقط برای افراد بیدقت اتفاق میافتد»، در واقع مجرم دقیقاً سراغ کسی میرود که فکر نمیکند قربانی شود.
کلاهبرداری نوین؛ تهدیدی که فقط با آموزش متوقف میشود
وی بیان کرد: تحقیقات نشان داده کلاهبرداران دیجیتال در صورتی عقبنشینی میکنند که متوجه شوند جامعه نسبت به روشهایشان مقاوم شده است. بنابراین اگر مردم بدانند هیچ نهاد رسمی به اطلاعات بانکی دسترسی نمیخواهد، اگر بدانند لینک پیامکها محل امن پرداخت نیست و اگر بدانند هر تماس اضطراری باید با قطعکردن و تماسگرفتن مجدد بررسی شود، جرم در همان لحظه اول ناکام میماند.
آگاهی و جرأت شکایت؛ مقابله با کلاهبرداری فراتر از سواد و زرنگی
استاد حقوق جزا با بیان اینکه بسیاری از مردم، حتی افراد با تحصیلات عالی و سطح سواد بالا، زمانی که قربانی کلاهبرداری میشوند، اظهار کرد: این افراد از مراجعه به محاکم قضایی خودداری میکنند. دلیل اصلی این است که تصور میکنند با اعلام کلاهبرداری، دیگران آنها را سادهلوح یا ناآگاه خواهند شناخت. این تصور غلط باعث میشود بسیاری از جرایم، هرچند آشکار، بدون گزارش باقی بمانند و مجرمان از آن بهرهبرداری کنند. واقعیت این است که در جرم کلاهبرداری، فرد مال خود را با اختیار و بهواسطه حیله و مانور متقلبانه تحویل مجرم میدهد و این تفاوت اساسی آن با سرقت است؛ در سرقت، مالک ممکن است حتی متوجه برده شدن مالش نشود، اما در کلاهبرداری، اقدام فرد قربانی به ظاهر داوطلبانه است.
وی در ادامه تأکید کرد: آگاهی و جرأت اعلام جرم برای همه شهروندان حیاتی است، حتی کسانی که بهظاهر بسیار زرنگ و خبره هستند. صرف سواد یا هوشمندی، مصونیت در برابر کلاهبرداری ایجاد نمیکند و عدم اقدام پس از وقوع جرم، نهتنها به زیان فرد است، بلکه چرخه فعالیت مجرمانه را نیز تقویت میکند. بنابراین مهمترین پیام این است که هیچ کس به دلیل سواد یا تجربه خود نباید از طرح شکایت دریغ کند و مقابله با کلاهبرداری، مسئولیتی عمومی و حیاتی برای امنیت مالی و اجتماعی همه است.
آگاهی شهروند، سپر اصلی در برابر جرایم نوین
این استاد حقوق جزا در ادامه با بیان اینکه کلاهبرداریهای نوین، شاید پیچیده به نظر برسند، اما اساس آنها ساده است؛ عنوان کرد: فریب فردی که فرصت فکر کردن پیدا نمیکند. اگر جامعه به مرحلهای برسد که مردم پیش از هر کلیک، یک ثانیه مکث کنند، نیمی از جرایم اقتصادی خودبهخود حذف میشود.
شاهمرادی در پایان گفت: حقوق جزا تنها زمانی کارآمد است که آگاهی مردم کنار آن قرار گیرد. فلذا در جهان امروز، شهروند آگاه، مهمترین نیروی بازدارنده در برابر جرم است.
