اسم چوگان که می آید، آدم یاد کتاب های شاهنامه و ایران باستان می افتد. ورزش مشهوری که متعلق به شاهان بوده است. باورش سخت است که در دنياي کامپيوتري امروز که سرعت حرف اول را مي زند، ورزشي مثل چوگان به ثبت جهانی برسد. با این وجود این ورزش در کشور ما چندان […]

 

اسم چوگان که می آید، آدم یاد کتاب های شاهنامه و ایران باستان می افتد. ورزش مشهوری که متعلق به شاهان بوده است. باورش سخت است که در دنياي کامپيوتري امروز که سرعت حرف اول را مي زند، ورزشي مثل چوگان به ثبت جهانی برسد. با این وجود این ورزش در کشور ما چندان مورد استقبال واقع نشده است. حتی در سال های ۱۹۰۰ تا ۱۹۳۹ میلادی در المپیک هم بازی می شده است. حتی در سالهای اخیر نیز ما شاهد تحولات عظیمی در آن بودیم. از نمادین ترین آنها شنیدن دوباره صدای چوگان سواران در میدان نقش جهان اصفهان تا حرکت زیبا و سمبولیک دختران جوان. و البته شروع شکل گیری لیگهای روستایی که به سرانجام نرسید که اگر می رسید اتفاقات مهمی در گوشه و کنار روستاهای ایران می افتاد.

 

شهلا منصوریه: مهمترین اتفاقی که می توان در خصوص چوگان، ورزش اصیل ایرانی گفت این است که این ورزش به نام ایران و برای اثبات ایرانی الاصل بودن آن ثبت جهانی شد. این رشته به دلیل رواج در میان پادشاهان و بزرگان به بازی شاهان معروف است. نام چوگان از نام چوبی که در آن استفاده میشود برگرفته شده است. این بازی در ابتدا عنوانی نظامی و جنگی داشت و سوارکاران ایرانی در آن استعداد اسب های جنگی خود را به نمایش می گذاشتند. وزش چوگان امروزی از بازی چوگان ایرانی منشا گرفته است.

این ها صحبت های یک پیشکسوت چوگان باز است. پیشکسوتی که بیش از ۵۰ سال در این زمینه فعالیت می کند. مهدی قلی ذوالفقاری که موی خود را در این ورزش سفید کرده است آنچنان با ذوق و شوق از این ورزش صحبت می کند که گویی بار اول است که این ورزش را تجربه کرده است در حالیکه نسل اندر نسل در این ورزش شهره هستند. وی می گوید: کسانی به این ورزش علاقمند می شوند که علاقه وافری به اسب داشته باشد. چوگان بازان در زمین به چیز دیگری بجز توپ و چوگان و اسب نمی اندیشند. وی به تجربیات خود اشاره می کند و می گوید: سفرهای زیادی به کشورهای مختلف داشته ام و در بیشتر کشورها این بازی را تجربه کرده ام. در این میان بهترین چوگان بازان در کشور آرژانتین هستند.

وی که جزو تیم ملی چوگان بوده است از کم و کاستی های آن می گوید: وجود کمبودها و تبلیغات نادرست و پرهزینه بودن این رشته بسیاری از پرداختن به آن منع می کند.

وی می گوید: چوگان امروزی با چوگان سنتی ایرانی تا حدود زیادی متفاوت است. با این وجود چوگان در کشور ما ورزش مهجوری است. با این وجود کشور آذربایجان بسیار تلاش کرد که این ورزش را به نام خود ثبت کند اما اصیل بودن آن و تلاش مسئولان در این زمینه مانع از این کار شد.

وی می گوید: این ورزش در زمان نادرشاه به هندوستان معرفی شد و مهاراجای هندی بعد از فتح هندوستان علاقمند شدند و این ورزش را در جنگ های نظامی خود از ایرانیان استفاده کردند. بعد از ورود انگلیسی ها به هند، این ورزش به کشور انگلستان نیز نفوذ کرد و با ایجاد قوانینی آن را توسعه داده و به تمام دنیا تسری پیدا کرد.

 

عشق و علاقه به چوگان

در این میان زنانی هم هستند که در سوارکاری مهارت های زیادی دارند و با چالاکی در این ورزش توانستند در کنار مردان همزمان بازی کنند و بدرخشند. با گذشت نزدیک به سه هزار سال از آن زمان ورزش چوگان  فراز و نشیب‌های زیادی را پیموده است و حتی در دوره‌هایی به واسطه برخی تحولات بویژه در دوره قاجار، مورد بی‌مهری جدی قرار گرفته است اما به سبب پشتوانه غنی فرهنگی، این  بازی ورزشی بار دیگر ققنوس وار از دل خاکستر برخاسته است و جنبشی برای احیا و نوسازی  چوگان بازی راه افتاده است آنچنان که از سال ۱۳۸۰ بار دیگر سیر پیشرفت این ورزش آغاز شده است.

نکته حائز اهمیت این ورزش حضور زنان جوان در مسند ریاست فدراسیون چوگان بوده است. یکی از زنان چوگان باز که عضو باشگاه های کشور نیز است در خصوص چوگان می گوید: چوگان به عنوان میراث فرهنگی ایران در یونسکو (سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد) ثبت جهانی شد و برای توسعه و فرهنگ سازی آن در کشور علاوه بر توجه مسئولان وزارت ورزش و جوانان و سازمان میراث فرهنگی، لازم است نهاد ریاست جمهوری هم حمایت ویژه ای از آن انجام دهد.

حدیث سلطانی می گوید: چوگان تنها بازی مشترک انسان و یک موجود زنده است که هماهنگی بین دو موجود زنده را برجسته می‌کند در فرهنگ ایرانی چوگان سمبل مردانگی و هنر خلاق انسان بود.

وی می افزاید: به نظر من اهمیت دادن به ورزش زنان از جمله در رشته چوگان باید بیش از اینها عملی شود و به چوگان بازان زن بهای بیشتر داده شود. از مربی های خوب و دیدارهای برون مرزی تا ما هم از نظر فنی رشد کنیم.

این چوگان باز که سابقه ۶ سال در این ورزش دارد می گوید: در تمام دنیا مسابقات زنان و مردان تفکیک شده اما امتیازات میان آنها به طور مساوی تقسیم می شود. آنچه که در اردوها برای تیم مردان در نظر می گیرند به همان نسبت به زنان هم تعلق می گیرد؛ اما متاسفانه در ایران شاهد چنین روندی نیستیم. به عنوان مثال تیم مردان به اردوی تدارکاتی آرژانتین اعزام می شود ولی این اتفاق برای چوگان بازان زن رخ نمی دهد.

او اعتقاد دارد ورزش چوگان به دلیل هزینه بر بودن؛ ورزشی لوکس محسوب می شود و هرچند که فدراسیون و افراد دلسوز از جیب خود کمک هایی به چوگان می کنند ولی این کافی نیست.

سلطانی ادامه می دهد: هر ماه نزدیک به ۲۰ میلیون ریال فقط هزینه نگهداری یک اسب ویژه مسابقه است در صورتی که برای یک مسابقه حرفه ای حداقل باید ۴ اسب داشت که به دلیل همین هزینه ها فقط توانایی داشتن یک اسب را داریم.

یکی دیگر از چوگان بازان زن ایرانی می گوید: هزینه های نگهداری اسب بالا است و من و دیگر چوگان بازان پولدار نیستیم که از روی تفریح به این ورزش روی آورده باشیم بلکه بازی چوگان و اسب که رکن اصلی این رشته ورزشی است بخش اصلی عشق و علاقه ما را تشکیل می دهد.

سمیه سمیعی با بیان اینکه کمبود اسب و هزینه های زیاد این رشته ورزشی سبب توسعه نیافتن چوگان در کشور شده است، می گوید: وقتی اسب خوبی در اختیار نداشته باشید قطعا نمی توانید تمرین کنید در صورتی که ۸۰ درصد محقق شدن بازی چوگان، اسب است که نگهداری آن و حتی خرید وسایل و تجهیزات جانبی آن بسیار پر هزینه است.

او که نزدیک به ۲۰ سال است چوگان بازی می کند در ادامه یادآور می شود: اگر به چند سال قبل و گذشته بازگردم، این ورزش را به رغم همه سختی ها مشکلات بار دیگر انتخاب می کردم و با افتخار به آن می پرداختم.

 

ثبت نمادین «چوگان ایرانی»

اردیبهشت دو سال قبل و چند سال بعد از ثبت جهانی پرونده‌ «بازی آئینی چوگان با اسب قره‌باغی» توسط کشور آذربایجان و به صورت مستقل ارائه شده بود که سازمان میراث فرهنگی و وزارت ورزش به بهانه‌ ثبت ملی چوگان ایرانی بازی آئینی در زمین سوارکاری مجموعه‌ فرح‌آباد تهران به عنوان یک زمین قاجاری که بیش از صد سالِ قبل قاجارها در آن چوگان بازی می‌کردند، برای نخستین بار چوگان به صورت نمادین اجرا شد و حالا بعد از دو سال روز دوشنبه ۲۲ مرداد در مجموعه فرح‌آباد تهران (قصر فیروزه) این بار به بهانه‌ جهانی شدن چوگان ایرانی با نام «چوگان بازی سوار بر اسب همراه با روایت‌گری و موسیقی» همان کاررا تکرار کردند.

در این مراسم علی‌اصغر مونسان، معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، محمدرضا داورزنی معاون ورزش قهرمانی وزارت ورزش، عبدالحمید احمدی معاون فرهنگی وزارت ورزش و حجت نظری عضو شورای شهر تهران از حاضران این بازی بودند که در میانه‌ی آن از سند ثبت جهانی چوگانِ ایرانی رونمایی کردند.

طبق یک سنت قدیمی، برای شروع بازی باید یکی از بزرگان یا پیشکسوتان گوی نخست بازی را به زمین می انداخت؛ در این مراسم قرعه به نام علی اصغر مونسان افتاد و با انداختن گوی سفید، مسابقه نمادین آغاز شد.

معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری پیش از آغاز این مراسم در جمع خبرنگاران به سابقه این ورزش اشاره می کند و می گوید: چوگان یک ورزش گروهی است و ریشه‌ای آیینی دارد، حتی بسیاری از خصلت‌های ما ایرانیان در بازی چوگان به نمایش در می‌ایند.

وی با بیان این‌که چوگان ریشه در تاریخ و تمدن ایران دارد و یکی از قدیمی‌ترین بازی‌های گروهی همراه با توپ است که خوشبختانه به ثبت جهانی رسیده، می افزاید:خوشبختانه ما از تمام سهمیه‌هایمان در حوزه میراث ناملموس  استفاده کرده‌ایم و همکاران ما در این خصوص تلاش خوبی را انجام می‌دهند و پرونده‌های خوبی را به ثبت جهانی رسانده‌ایم.

وی همچنین در مورد پرونده‌های ثبت جهانی تاکید می کند: در بحث ورزش و موضوعات مشابه، معاونت میراث فرهنگی پیگیر این اتفاقات است، هر چند سهمیه‌بندی برای ثبت‌های جهانی وجود دارد، اما به صورت مشترک به ویژه با کشورهایی که اتفاقی مشترک با ایران دارند می‌توانیم از  پرونده‌های مشترک استفاده کنیم و پتانسیل خود را برای جهانی شدن آئین‌های این چنینی بالا ببریم. با این وجود معاونت میراث فرهنگی تلاش خود را برای استفاده از سهمیه‌های مستقل برای ثبت‌های جهانی نیز می‌کند.

 

معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری نیز در این آئین گرامیداشت به خبرنگار روزنامه جمله می گوید: براساس اسناد علمی و تاریخی چوگان یکی از قدیمی‌ترین بازی‌های دسته جمعی ایرانیان است که حداقل از دوره ساسانیان به بعد رواج داشته و تا امروز نه تنها ادامه حیات یافته بلکه به تبع آن بازی‌های دیگری هم رواج پیدا کردند.

محمد حسن طالبیان بازی ” پلو” را سبک مدرن بازی ایرانی چوگان می داند و می افزاید: این بازی اکنون در سراسر دنیا اجرا می‌شود و از محدودیت فراوانی برخوردارند اما بازی چوگان سنتی ایرانی روایت‌گری و موسیقی را به همراه دارد که آن ویژگی منحصر به فرد چوگان ایرانی است، هرچند به چوگان ختم نمی شود.

به گفته طالبیان چوگان یکی از پرونده‌های برجسته و شاخص ثبت جهانی در دوره خود بود و از منظر جنبه‌های گوناگون هنری، موسیقایی، از نمایش تا بازی نشان‌دهنده شکل‌گیری یک جریان فرهنگی با سابقه طولانی در ایران است.

معاون میراث فرهنگی با بیان اینکه مراحل پژوهش و مستندنگاری این پرونده حدود دو سال طول کشید، می افزاید: بعد از گذراندن دوره ۱۸ ماهه ارزیابی در بخش میراث فرهنگی ناملموس یونسکو سرانجام در دوازدهمین نشست کمیته بین‌المللی یونسکو برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس دنیا موفق به ثبت جهانی این پرونده شدیم و توانستیم در آذر ۹۶ با اکثریت آرا ۲۴ عضو کمیته در فهرست معرف بشری یونسکو به ثبت برسانیم.

وی تاکید می کند: آنچه مسلم است ثبت جهانی آثار نه تنها به لحاظ فرهنگی و انتقال دانش و تجربیات تاریخی، فرهنگی به نسل حاضر و آینده بسیار اهمیت دارد، بلکه علاوه بر مشخص کردن سهم ایران در ساخت تمدن جهانی، به معرفی دستاورد و نبوغ خلاق ایرانیان در طول تاریخ به زبان‌های مختلف می‌پردازد و قطعا در گردشگری فرهنگی نیز نقش بسزایی دارد.

 

وی ادامه داد: علاوه بر اینکه به دلیل وصل شدن به ریشه‌های تاریخی فرهنگی کشور، این بازی به نسل آینده برخورد می‌کند، با اعتماد و تکیه برای آینده گام‌های استواری برمی‌دارد و کمتر به نسخه‌های غربی تکیه می‌کنند.

 

طالبیان با تاکید بر این‌که در حال حاضر در نقشه‌های جهانی چوگان به عنوان بازیِ سنتی ایرانی با موسیقی و روایتگری ویژه نقش بسته است، افزود: در این حوزه معرفی شایسته حقوق ملی و جهانی باید انجام شود، همچنین از این به بعد ملزم به پاسداری از این فرهنگ هستیم.

 

همچنین در این آئین فرهنگی هنری؛ رژه چوگان‌ بازان، بازی نمادین تیم‌های برگزیده چوگان، اجرای نوازندگی موسیقی چوگان، روایت چوگان بازی پهلوانان در شاهنامه فردوسی نیز اجرا و نکوداشت خادمان آیین و فرهنگ چوگان از سوی بنیاد فردوسی انجام شد

 

 

یونسکو با ثبت چوگان به نام ایران جواب برخی کشورها را داد

رئیس فدراسیون چوگان نیز در حاشیه مراسم رونمایی از سند ثبت جهانی چوگان به نام ایران در یونسکو می گوید: پرونده مربوط به ثبت جهانی این رشته در اسفند ۹۴ تکمیل شد و در ۱۶ آذر ۹۶ در اجلاس یونسکو چوگان به عنوان یک شاهکار فرهنگی و بدون هیچ مخالفتی به نام ایران ثبت شد.

حجت‌الله دهخدایی درباره توجه مردم به رشته چوگان پس از ثبت جهانی آن گفت: مردم زمانی که مشاهده کنند این بازی به نام ایران ثبت شده قطعاً علاقه‌مندی بیشتری از خود نشان می‌دهند تا آن را بشناسند و اجرا کنند. ما چوگان را به عنوان یک فرهنگ پویا در یونسکو معرفی کردیم و باید به این پویایی ادامه بدهیم.

رئیس فدراسیون چوگان درباره تلاش برخی کشورها برای ثبت چوگان به نام خودشان عنوان کرد: چوگان از ۳ هزار سال قبل، انجام می‌شده و در آن زمان نیز ایران پهنه جغرافیایی گسترده‌ای داشت. در واقع این رشته قطعاً توسط ایرانیان وارد مناطق مختلف شده است. کشورهایی مثل چین، هند، مصر و آذربایجان می‌توانند مدعی در اختیار گرفتن چوگان باشند، اما باید بدانیم که این ورزش توسط ایران به همه نقاط فرستاده شده و برای ایران است. به هر حال همه کشورها دوست دارند چوگان به نام آنها ثبت شود و شیطنت‌هایی نیز در این مسیر صورت گرفت، اما ما مدارک مورد نیاز را ارائه دادیم و بدون هیچ حرف و حدیثی در یونسکو پذیرفته شد. در واقع یونسکو با ثبت چوگان به نام ایران جواب این کشورها را داد.

لینک کوتاه :