این الواح بیشتر به خط میخی و زبان ایلامی و یا آرامی در اشکال و ابعاد مختلف هستند که موضوعات آنها عمدتاً درباره مدیریت منابع، راهها، روابط اجتماعی، مایحتاج اساسی زندگی، دستمزدها و اقتصاد جامعه هخامنشی در زمان داریوش اول است.
در اسفند ۱۳۱۱ خورشیدی در کاوشهای باستانشناسی باروی تخت جمشید حدود ۳۰ هزار لوح گلی مربوط به دوره هخامنشی به خط میخی توسط گروه باستانشناسی موسسه شرقشناسی دانشگاه شیکاگو (ارنست هرتسفلد) کشف شد. در سال ۱۳۱۴ خورشیدی پس از توافق دولت وقت ایران با موسسه شرقشناسی دانشگاه شیکاگو مقرر شد الواح برای ترجمه و مطالعه محتوای آن به موسسه شرقشناسی دانشگاه شیکاگو به امانت سپرده شود که روند استرداد آنها همچنان ادامه دارد.
پیش از این، پنج محموله از این الواح به ایران بازگردانده شده است. ۱۷۹ قطعه در سال ۱۳۲۷، ۳۷۰۲۷ قطعه در سال ۱۳۳۰، ۳۰۰ قطعه در سال ۱۳۸۳، ۱۷۸۳ قطعه در سال ۱۳۹۸ و ۳۵۰۶ در سال ۱۴۰۲ که این محموله نیز با پرواز ریاست جمهوری به ایران منتقل شد و حدود ۱۶۳ قطعه از آن، ۲۹ اردیبهشتماه ۱۴۰۳ همزمان با روز جهانی موزه و آغاز هفته میراث فرهنگی در ایران به نمایش گذاشته شد. تا کنون ۶ هزار و ۸۶۸ قطعه از این الواح طی ۶ مرحله در سالهای ۱۳۲۷، ۱۳۳۰، ۱۳۸۴، ۱۳۹۸، ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به کشور بازگشته است و قرار است مابقی الواح که شامل ۸ هزار و ۱۰۰ قطعه است نیز در مدت ۵ سال آینده به کشور بازگردانده شوند.
به تشخیص باستانشناسان و زبانشناسها، گلنبشتههای هخامنشی یافتهشده از باروی تخت جمشید به زمان داریوش بزرگ، بنیانگذار تخت جمشید (۵۲۲ تا ۴۸۵ پیش از میلاد) مربوط میشود.
سال گذشته نيز ۳۵۰۶ لوح هخامنشی که با پرواز مرحوم رییسی ریاستجمهوری وقت، از آمریکا به ایران منتقل شده، بخشی از الواح هخامنشی است که در مؤسسه شرقشناسی شیکاگو به «امانت» سپرده شده بود تا خوانده شود، اما بازگشت آنها به خانه روند پیچیدهای را طی کرد.
به گفته محمدحسن طالبیان ـ معاون پیشین میراث فرهنگی ـ تعداد الواح هخامنشی که حدود ۹۰ سال پیش برای مطالعه به موسسه شرقشناسی شیکاگو فرستاده شده بود، بیش از ۳۰ هزار قطعه بوده که اندازههای مختلف داشته و تعدادی هم شکسته بوده است. ارنست هرتسفلد، باستانشناس آلمانی که در کاوشهای تخت جمشید حضور داشت، نیز تخمین زده که این یافته شامل حدود ۳۰ هزار و یا بیشتر لوح و قطعات گلی کتیبهدار و مُهر و مومشده بود. آن زمان امکان خواندن الواح در ایران وجود نداشت، در نتیجه در هنگام امانتسپاری، از الواح صورتبرداری دقیق نشد.
رمزگشایی الواح طبق مستندات از سال ۱۹۳۷ آغاز میشود، اما با شروع جنگ جهانی دوم، کار تا سال ۱۹۴۵ میلادی متوقف میماند و رمزگشایی و بازگشت کامل این الواح با تأخیر مواجه میشود. چند کارشناس روی لوحهای گلی تخت جمشید کار میکردند؛ یک استاد بزرگ سومرشناسی به نام آرنولد پوبل (Poebel) و دو شاگرد او که یکی «جورج کامرون» و دیگری «ریچارد هلک» بودند، ابتدا لوحها را که به خط میخی بودند، رمزگشایی کردند تا زبان آنها مشخص شود. وقتی دریافتند که گلنبشتهها ایلامی هستند، روی آنها کار کردند، اما چون در آن زمان، آگاهیها از دوره ایلامی هخامنشی فقط سنگنوشتههای پادشاهان هخامنشی بود، کار به کندی پیش میرفت.
مطالعه گلنبشتهها در دانشگاه شیکاگو با شروع جنگ جهانی متوقف و پس از پایان جنگ در سال ۱۹۴۵ میلادی دوباره آغاز شد. در آن دوره، کامرون و هلک مطالعه گلنبشتهها را آغاز کردند که گلنبشتههای خزانه تخت جمشید نیز به دانشگاه رسیدند. کامرون پس از اینکه ۱۵۰ گلنبشته را خواند، توجه خود را به خواندن گلنبشتههای خزانه تخت جمشید معطوف کرد و سرانجام کتاب آن در سال ۱۹۴۸ میلادی چاپ شد. در این مسیر عبدالمجید ارفعی، پژوهشگر و متخصص زبانهای باستانی که از آخرین مترجمان بازمانده خط میخی ایلامی در ایران است، نیز در مطالعه و خوانش این گلنبشتهها نقش داشت.
با درگذشت هلک، در سه مرحله بخشهای کوچکی از الواح به کشور برگردانده شد. سال ۱۳۲۷ (۱۷۹ قطعه)، سال ۱۳۲۹ (۳۷هزار قطعه) و سال ۱۳۸۳ نیز (۳۰۰ قطعه) به ایران مسترد شد.
در این میان، یک شکایت جریان استرداد الواح هخامنشی به ایران را تغییر داد؛ پروندهای معروف به «جنی روبین» (شاکی پرونده الواح هخامنشی) علیه ایران تشکیل شد. دادگاهی در آمریکا حکم داد آثار تاریخی ایران که به صورت امانت در دانشگاه شیکاگو نگهداری میشدند، مصادره شوند و غرامت ۷۱ میلیون و ۵۰۰ هزار دلاری قربانیان آمریکایی یک انفجار انتحاری در بیتالمقدس، از فروش این کتیبهها و اشیاء تاریخی پرداخت شود. این حمله انتحاری سال ۱۹۹۷ رخ داد و طی آن سه نیروی نظامی به پیادهرویی شلوغ یک مرکز خرید حمله کرده و خود را منفجر کردند. این حمله انتحاری منجر به کشته شدن پنج تن و زخمی شدن ۲۰۰ نفر دیگر شد. هرچند در دادگاهی به تاریخ دوم اسفند ۱۳۹۶، رأی قضات دیوان عالی به نفع ایران صادر و حکم مصادره و فروش الواح هخامنشی ایرانی لغو شد، اما باز شدن این پرونده، روند استرداد الواح هخامنشی را حدود ۱۴ سال عقب انداخت.
