اثر جنگ و بحران، در لایهای عمیقتر، به شیوهای مربوط میشود که جامعه آینده خود را محاسبه میکند. تجربه نااطمینانی، تهدید و اختلال در پیشبینیپذیری، میتواند حتی پس از کاهش شدت بحران، در قالب یک «بار روانی» باقی بماند؛ نه الزاماً به معنای ترس دائمی، بلکه به شکل افزایش احتیاط، حساسیت نسبت به ریسک و دشوارتر شدن تصمیمگیریهای بلندمدت. در این وضعیت، پرسش ذهنی افراد از «چه میخواهم؟» به تدریج با پرسش دیگری همراه میشود: «اگر شرایط تغییر کند، چقدر امکان تغییر مسیر دارم؟» همین جابهجایی کوچک، یکی از مهمترین نشانههای ورود جامعه به مرحله پساجنگ است؛ مرحلهای که در آن مسئله فقط بازگرداندن شرایط گذشته نیست، بلکه بازسازی قابلیت پیشبینی آینده است.
از دل این وضعیت، نوع تازهای از محاسبات اجتماعی شکل میگیرد؛ چیزی که میتوان آن را «عقلانیت دفاعی» نامید. فرد، خانواده یا حتی سازمان الزاماً بیاعتماد، بیانگیزه یا بیمسئولیت نشده است؛ بلکه تلاش میکند همه آینده خود را روی یک سناریو قرار ندهد. مهارت قابل انتقال، شبکه حرفهای گستردهتر، امکان درآمد دوم، تنوعبخشی به منابع امنیت اقتصادی، احتیاط در تعهدهای بلندمدت و حفظ گزینه جابهجایی، همگی میتوانند بخشی از این محاسبه جدید باشند. در این میان، «فرار افق» یکی از مهمترین نمودهای این تغییر است. پیش از آنکه انسان جابهجا شود، ممکن است افق او جابهجا شود؛ فرد در همان شهر زندگی کند، در همان سازمان کار کند و حتی همان زندگی روزمره را ادامه دهد، اما بخشی از آینده خود را در جای دیگری تعریف کند. گزینه خروج در چنین شرایطی فقط تصمیمی برای مهاجرت نیست؛ میتواند به یک نوع بیمه روانی و اجتماعی تبدیل شود. به همین دلیل، اگر جامعهای را فقط بر اساس حضور فیزیکی افراد تحلیل کنیم، بخشی از واقعیت محاسبات جدید آن را نخواهیم دید.
این تغییر محاسبه فقط در مسئله مهاجرت ظاهر نمیشود؛ در تصمیم برای ازدواج، خرید خانه، سرمایهگذاری، انتخاب شغل، ماندن در یک سازمان و میزان تعهد افراد به برنامههای بلندمدت نیز خود را نشان میدهد. سازمانها در چنین شرایطی ممکن است رفتاری را که از منظر فرد نوعی مدیریت ریسک است، به اشتباه بیانگیزگی یا بیتعهدی تعبیر کنند. ممکن است فرد همچنان کار کند، اما حاضر نباشد تمام آینده خود را به یک مسیر شغلی گره بزند. در نتیجه، مفهوم اعتماد نیز تغییر میکند: اعتماد فقط یک احساس یا رابطه شخصی نیست؛ بخشی از آن به قابل پیشبینی بودن قواعد، تصمیمها و پیامدها مربوط میشود. هرچه پیشبینیپذیری کمتر شود، افراد برای تصمیمهایی که زمانی با اتکا به اعتماد انجام میدادند، تضمین، کنترل و گزینههای جایگزین بیشتری طلب میکنند. به این معنا، یکی از پیامدهای مهم پساجنگ میتواند شکلگیری نوعی «اقتصاد بیاعتمادی» باشد؛ وضعیتی که در آن هزینه تصمیمگیری بالا میرود، تعهدهای بلندمدت دشوارتر میشوند و حفظ گزینههای جایگزین ارزش بیشتری پیدا میکند.
بنابراین، ترمیم اجتماعی در پساجنگ با توصیههای کلی درباره امید یا دعوت اخلاقی به ماندن اتفاق نمیافتد؛ مسئله اصلی، دوباره قابل محاسبه کردن آینده است. در سطح سیاستگذاری، ثبات قواعد، کاهش تصمیمهای ناگهانی و ایجاد امکان برنامهریزی اهمیت دارد. در سطح سازمان، مسیر شغلی روشن، ارزیابی قابل فهم، امکان بیان نظر و اختیار واقعی میتواند بخشی از آینده فرد را دوباره به سازمان متصل کند. در سطح فردی نیز مهارتهای قابل انتقال، شبکههای حرفهای و تنوع منطقی منابع امنیت و درآمد، امکان انتخاب را افزایش میدهد. هدف حذف گزینه خروج نیست؛ هدف آن است که ماندن نیز دوباره یک گزینه معتبر و قابل محاسبه باشد. جامعه زمانی از پساجنگ عبور میکند که مردم دوباره حاضر شوند بخشی از آینده خود را در همان جایی سرمایهگذاری کنند که امروز در آن زندگی میکنند؛ نه چون راه خروج ندارند، بلکه چون ماندن دوباره ارزش محاسبه کردن دارد.
- نویسنده : دکتر زینب بنی شیخ الاسلامی
