ناامیدی مردم از شرایط کاهشِ سرمایه اجتماعی
ناامیدی مردم از شرایط کاهشِ سرمایه اجتماعی
نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران، نظامی مردم‌سالار است و هم در اصل‌های مختلف قانون اساسی، توجه ویژه به مردم به صراحت آمده است تا جایی‌که فصل سوم میثاق ملی ما «حقوق مردم» نام دارد و هم در بیان بنیانگذار آن بر محوریت مردم تأکید شده و جمله معروف «مردم ولی‌نعمت هستند» تأییدی بر همین توجه است.

طبیعی است چنین نظام سیاسی‌ای، سرمایه اجتماعی بالایی داشته باشد و همین سرمایه اجتماعی انقلاب و کشور را از کوران درگیری‌ها در فاصله سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰ و همچنین جنگ هشت ساله تحمیلی که چندین کشور از متجاوز حمایت می‌کردند، سر به سلامت بیرون آورد و مشکلاتی را پشت سر گذاشت که هر نظام سیاسی بود از پس ده‌یکِ آن نیز بر نمی‌آمد.
نمود عینی این سرمایه اجتماعی که مانند مرکز ثقل عمل کرده است را در تشییع پیکر بنیان‌گذار جمهوری اسلامی در نیمه خرداد ۱۳۶۸و همچنین در راهپیمایی‌هایی چون بیست و دوم بهمن و در برخی بزنگاه‌های خاص چون تشییع پیکر سردار حاج قاسم سلیمانی دیدیم.
این سرمایه اجتماعی در خلأ رشد نکرده است و حاصل تعامل مثبت بین نظام حکمرانی و مردم است و رشته ارتباطی و نخ تسبیح آن نیز امید و اعتماد است.
طی چند سال اخیر و به‌خاطر مشکلات فزاینده اقتصادی و بی‌توجهی نظام حکمرانی به گلایه‌ها و نقدها و اصرار بر روش‌های گذشته و همچنین اعمال برخی قوانین که بدون توجه به بسترهای اجتماعی نوشته شد چون قانون «حجاب و عفاف» موجب شد به بدنه این سرمایه اجتماعی آسیب جدی وارد شود و بارها نیز دلسوزان در این زمینه هشدار دادند و این هشدارها شنیده نشد.
تصمیم نخبگان و صاحبان سرمایه به ترک کشور و سیل مهاجرت نیز نشانه‌ای واضح از کاهش سرمایه اجتماعی طی یکی دو دهه اخیر بود که هرگز ریشه‌های آن مورد کندوکاو قرار نگرفت یا اگر کار علمی و دقیقی انجام شد، رسانه‌ای نشد.
روز گذشته معاون وزیر کشور در نشست با خبرنگاران، پرده از پیمایش آماری در همین زمینه برداشت که می‌تواند زمینه‌ساز تغییر در برخی نگرش‌ها شود.
رییس سازمان امور اجتماعی کشور در نشست با خبرنگاران به نکاتی اشاره کرد که می‌توان هر کدام را یک «آلارم» یا زنگ خطر تلقی کرد. سید محمد بطحایی گفت: «متأسفانه ۶۰ درصد از مردم امید به بهبود شرایط آینده ندارند.»
رییس سازمان امور اجتماعی کشور با اشاره به نتایج پیمایش‌های انجام‌شده در حوزه سرمایه اجتماعی ادامه داد: «داده‌هایی که هم در پیمایش‌های وزارت کشور و هم در مطالعات سایر نهادها به دست آمده، زنگ خطری جدی برای کشور است. در یک دهه گذشته شاخص سرمایه اجتماعی کاهش یافته است؛ به‌گونه‌ای که این عدد در سال ۱۳۹۴ حدود ۴۳.۵ بوده و تا سال‌ ۱۴۰۴ به حدود ۳۶.۶ کاهش پیدا کرده است.»
معاون وزیر کشور و رییس سازمان امور اجتماعی کشور با بیان این‌که کاهش سرمایه اجتماعی در سطح کلان بیش از سطوح میانی و خرد بوده است، تصریح کرد: «آنچه برای دولت و سیاست‌گذاران اهمیت دارد این است که اعتماد به کارآمدی حکمرانی روند کاهشی داشته است.»
سرمایه اجتماعی یکی از مفاهیم مهم و کاربردی در بسیاری از علوم انسانی نظیر اقتصاد، مدیریت، علوم اجتماعی و علوم سیاسی است و تأثیری مستقیم بر مشارکت اجتماعی و سیاسی دارد، موضوعی که برای نظام‌های مردم‌سالار که مردم را ضلع مهم امنیت ملی می‌دانند، اهمیت محوری دارد.
برابر اعلام معاون وزیر کشور و کسی که در این زمینه اهلیت دارد، سرمایه اجتماعی ما در حال کاهش است و به پایین‌ترین سطح خود طی ۴۷ سال اخیر رسیده است و باید برای آن کاری کرد.
البته از ذکر این نکته نیز باید گذشت که در برخی شرایط خاص مانند حمله و تجاوز دشمنان، این سرمایه به شکلی انفجاری افزایش می‌یابد اما بسیار محتمل است که این وضعیت، موقتی باشد مانند آنچه که در جنگ ۱۲ روزه و حملات ارتش رژیم صهیونیستی به کشور رخ داد و آنچه که در دی‌ماه شاهد آن بودیم. می‌توان گفت برخی از مردمی که در جنگ دوازده‌روزه، پشت نظام حکمرانی ایستادند، به خاطر فشار کمرشکن مشکلات اقتصادی در فاصله چند ماه، به خیل معترضان پیوستند در حالی‌که اگر در این چندماه، دولت و مجلس طرحی برای مهار ناپایداری‌های اقتصادی داشتند، این اتفاق نمی‌افتاد و آن سرمایه اجتماعی متفرق نمی‌شد.
ناگفته روشن است که انباشت مشکلات اقتصادی و مسائل اجتماعی عامل اصلی این وضعیت است به‌ویژه این‌که اکثریت جامعه به این جمع‌بندی رسید که مدیران ارشد دولتی و تصمیم‌گیران در «خانه ملت» توجهی به حل مشکلات ندارند گویا که دیگر مردم، مدار نیستند.
ادامه این وضعیت و بی‌تفاوتی حکمرانان نسبت به مشکلات اقتصادی و اصرار بر برخی طرح‌های سخت‌گیرانه می‌تواند امید و اعتماد بین مردم و حاکمیت را بیش از گذشته آسیب بزند و باید از آن اجتناب کرد.

لینک کوتاه :