بحران بیسروصدا، خطر پرصدایی در راه
به گزارش جمله، آنچه امروز در خزر در حال وقوع است، صرفاً کاهش آب نیست. این بحران، نوعی زنگ خطر برای زنجیره تأمین، خطوط کشتیرانی و زیرساختهای حیاتی است که وابسته به ثبات سطح آب این دریاچه هستند. با کاهش چند ده سانتیمتری سطح، برخی بنادر دیگر قابلیت پذیرش کشتیهای سنگین را از دست دادهاند و کشتیرانی در برخی مسیرها با دشواریهایی بیسابقه روبهرو شده است.
دلایل پیچیده، ریشههای چندگانه
برخلاف برداشت عمومی، افت سطح آب خزر یک پدیده ساده یا تکعلتی نیست. عوامل اقلیمی نظیر افزایش دمای منطقه، کاهش بارشها و تغییر الگوی تبخیر، همراه شدهاند با دخالتهای انسانی نظیر
سدسازی بیرویه، انحراف مسیر رودها و افزایش برداشت آب در حوزههای جنوبی. حاصل این مجموعه، چیزی نیست جز مختل شدن تعادل تاریخی ورودی و خروجی آب در خزر.
واقعیت در بنادر: کشتیها سرگردان، لایروبی پرهزینه
در برخی بنادر جنوبی، بهویژه در ایران، کاهش تراز آب به حدی رسیده که برخی اسکلهها عملاً با مشکل دسترسی مواجه شدهاند. لایروبی که باید هرچند سال یکبار انجام شود، اکنون به عملیاتی دائمی تبدیل شده است. این در حالیست که بودجههای لازم برای آن همواره محدود و گاه ناکافی بودهاند.
امیرآباد؛ نقطهای کلیدی در دل بحران
بندر امیرآباد بهعنوان یکی از مهمترین گرههای تجاری شمال ایران، اکنون در صف نخست اثرپذیری از افت تراز آب قرار دارد. کارشناسان محلی هشدار دادهاند که در صورت ادامه این روند، بخشی از ظرفیتهای این بندر از مدار خارج خواهد شد. دسترسی کشتیهای باری بزرگ به اسکلهها دشوارتر شده و عملیات پهلوگیری زمانبر و هزینهبر شده است.
راهکارهای پیشنهادی برای مهار بحران کاهش تراز آب خزر
۱٫ ایجاد کارگروه تخصصی دائمی میان کشورهای ساحلی
ضرورت دارد کشورهای همجوار خزر یک نهاد کارشناسی مشترک تأسیس کنند تا بهصورت منظم دادههای هیدرولوژیک را تحلیل کرده، پیشبینیهای اقلیمی را بررسی کرده و نقشهراه عملیاتی برای حفاظت از این دریاچه ترسیم کنند.
۲٫ اقدامات هماهنگ برای لایروبی شریانهای ورودی آب
نهرها، مصبها و رودخانههایی که به خزر میریزند، نیازمند لایروبی مشترک، مستمر و هدفمند هستند. این کار با مشارکت فنی و مالی کشورهای ساحلی میتواند از انسداد مسیرهای حیاتی ورود آب جلوگیری کند.
۳٫ نوسازی بنادر با طراحیهای سازگار با تغییرات اقلیمی
لازم است در بازنگری زیرساختهای بندری، انعطافپذیری در برابر افت سطح آب لحاظ شود. استفاده از اسکلههای قابل تطویل، سکوهای شناور و سازههای هوشمند میتواند بنادر را در برابر دگرگونیهای ساحلی مقاوم کند.
۴٫ بازبینی در سیاستهای مصرف آب در حوضههای بالادستی
مصرف بیرویه آب برای کشاورزی، صنعت و شرب در مناطقی که با خزر ارتباط هیدرولوژیک دارند، باید بهواسطه تدوین سیاستهای صرفهجویانه و اصلاح الگوهای بهرهبرداری کنترل شود.
۵٫ افزایش تعاملات دیپلماتیک برای مدیریت منصفانه منابع آبی
ایجاد تفاهمنامههای چندجانبه و تدوین پروتکلهای همکاری بین کشورها میتواند مبنایی برای تنظیم بهرهبرداری عادلانه از منابع آب خزر باشد؛ موضوعی که نیاز به اراده سیاسی و اجماع فنی دارد.
۶٫ توسعه شبکههای پایش با بهرهگیری از فناوریهای نوین
با استفاده از سنسورهای دقیق، ایستگاههای اندازهگیری آنلاین، و پردازشگرهای داده مبتنی بر هوش مصنوعی، میتوان رفتار
هیدرولوژیکی خزر را دقیقتر رصد کرده و واکنشهای سریعتری به تغییرات محیطی داشت.
طراحی و پیادهسازی سامانههای هشدار سریع، که بتوانند نوسانات سطح دریا، خطرات زیستمحیطی یا حوادث اقلیمی غیرمنتظره را گزارش دهند، ضرورتی انکارناپذیر در مدیریت بحران خزر است.
دیدگاه کارشناسی مدیرکل بنادر و دریانوردی امیرآباد: تراز منفی آب خزر، تهدیدی برای شریان حیاتی تجارت شمال
محمدعلی موسیپور گرجی، مدیرکل بنادر و دریانوردی امیرآباد، با نگرانی از پیامدهای کاهش مستمر تراز آب خزر، نسبت به اثرات تهدیدکننده این روند بر عملکرد حیاتی بزرگترین بندر شمال کشور هشدار میدهد که در صورت ادامه این روند، امکان بروز اختلالات جدی در عملیات بندری و حتی خروج بخشهایی از زیرساختهای کلیدی از مدار بهرهبرداری وجود دارد.
موسیپور گرجی در ادامه با تأکید بر اهمیت تسریع نوسازی تجهیزات لایروبی و اختصاص منابع مالی ویژه برای انجام مطالعات و راهکارهای پیشگیرانه جهت مقابله با کاهش عمق آب خزر، خواستار اتخاذ یک رویکرد جامع و استراتژیک از سوی کشورهای ساحلی خزر برای حفظ ظرفیتهای لجستیکی و اقتصادی کریدور شمال-جنوب شده است.
کاهش تراز آب خزر؛ تهدیدی خاموش برای بنادر و تجارت منطقهای
کاهش تراز آب خزر، همچون ماسهایست که از میان انگشتان میلغزد. بیآنکه فریاد بزند، بنادر را آرام آرام از کار میاندازد. امروز شاید تنها
چند بندر دچار کندی شده باشند، اما فردا ممکن است خط تجاری کل منطقه دچار رکود شود. اگر اکنون، در این لحظه، ارادهای مشترک شکل نگیرد، آنچه از خزر باقی خواهد ماند، تنها خاطرهای از یک دریاچه استراتژیک خواهد بود.
نگاه به آینده: اگر امروز اقدام نکنیم، فردا تنها خاطرهای از دریا خواهیم داشت
در آیندهای نه چندان دور، اگر امروز تدبیر نباشد، خزر دیگر آن دریاچه بزرگ و پرابهت نخواهد بود. آنطور که امروز آرام و بیصدا در حال پسروی است، فردا شاید تنها میتوانیم با حسرت به آن نگاه کنیم و در دل، از آنچه از دست رفته است، غم بخوریم. این دریا، که روزگاری شاهراهی مهم برای تجارت و ارتباطات منطقهای بود، به سادگی در حال محو شدن است. اگر امروز دست به کار نشویم، در آیندهای نزدیک، تنها یادگارهایی از آن دریاچه تاریخی باقی خواهد ماند و ما خواهیم ماند و تردید از آنچه میتوانستیم انجام دهیم اما نکردیم.
- نویسنده : فرزانه حسنی
