محمد ملاعلی اکبری روزنامه نگار سال ۹۸ برای وزیر نفت آغاز خوبی نداشت. از همان ابتدای سال وزیر نفت هر روز با چالشی جدید مواجه بود. این چالشها که در روزهای اخیر با شایعاتی چون پیداشدن دستگاه کارتخوان در دفتر زنگنه و اختلاف او با وزیر اطلاعات و افزایش اختلافاتش با روحانی و استفعای زنجانی […]
محمد ملاعلی اکبری
روزنامه نگار
سال ۹۸ برای وزیر نفت آغاز خوبی نداشت. از همان ابتدای سال وزیر نفت هر روز با چالشی جدید مواجه بود. این چالشها که در روزهای اخیر با شایعاتی چون پیداشدن دستگاه کارتخوان در دفتر زنگنه و اختلاف او با وزیر اطلاعات و افزایش اختلافاتش با روحانی و استفعای زنجانی و شایعه استیضاح به اوج رسیده، نشان میدهد که زنگنه کماکان نتوانسته است بحران داخلی را مدیریت کند و در حالی که خبر بازداشت یکی از مدیران نفتی در رسانه ها منتشر شده است، او درگیر بگو مگو با سعید جلیلی و دعوت او به رینگ مناظره است.
به گزارش «جمله» ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۷، یعنی سه روز پس از خروج دولت آمریکا از برجام، وزیر نفت در یک برنامه تلویزیونی حضور یافت تا پیامدهای این رویداد را بررسی کند. او گفت: «با خروج آمریکا از برجام اتفاق قابل ذکری برای صادرات نفت و میعانات گازی ما رخ نخواهد داد.»
در حال حاضر که بیش از یک سال از آن سخنان می گذرد، به نظر میرسد وزیر نفت موضعش به شدت متفاوت شده است.
او سهشنبه، ۲۸ خرداد ۱۳۹۸ گفته است: «اکنون نمیتوانیم به اسم ایران نفت صادر کنیم.» مشکلی که به گفته وزیر نفت ایران محدود به فروش نفت نیست و شامل «فرآوردهها و محصولات پتروشیمی» هم میشود.
خروج شرکت های خارجی از ایران
اولین مشکلی که پس از برجام، زنگنه با آن مواجه شد، خروج شرکتهای خارجی از ایران بود که مهمترین آن شرکت توتال بود. او ۶۰ روز به توتال فرصت داد که با آمریکاییها مذاکره کند وگرنه چینیها را جایگزین میکند.
تصمیم توتال تا حدودی معلوم بود و وقتی که از ایران رفتند، زبان مخالفان زنگنه علیه او تندتر شد که این بود نتیجه چشم دوختن به دست غربیها. منتقدان به او میگفتند به جای چشم دوختن به کشورهای اروپایی، همسایهها را دریاب و حداقل فرآوردههای نفتی را به آنها بفروش.
پاسخ زنگنه اما تلخ بود: «مگر مصرف فرآورده کشورهایی مثل افغانستان چقدر است. باید روزانه ۶۰ هزار تن صادرات فرآورده داشته باشیم. افغانستان کلاً ۵ هزار تن فرآورده مصرف میکند.»
مشکل بعدی زنگنه افزایش تولید اوپک برای جبران پیامدهای ناشی از تحریم خرید نفت ایران بود. او این تصمیم را ناشی از انگیزههای سیاسی میدانست، به رئيس اماراتی اوپک نامه نوشت و رایزنیهای متعددی کرد ولی تلاشش ناموفق بود و نه تنها رقبای سرسختی چون عربستان، بلکه دوست ایران یعنی روسیه در حرکتی خیانت آمیز تولید خود را افزایش دادند.
یکی دیگر از چالش های زنگنه اما برگرداندن دلار حاصل از فروش فرآوردههای نفتی به داخل ایران بود. شرکتهای پتروشیمی از انجام آن طفره میرفتند و رئیسجمهور، رئیس بانک مرکزی و زنگنه وارد عمل شدند و تا حدودی موفق شدند ارز ناشی از فروش پتروشیمی را به داخل برگردانند.
او علاوه بر این برای گرفتن پول نفت هم دشواری داشت. شرکت ملی نفت ایران در برخی از میادین نفتی خارج از کشور سهام دارد ولی شرکا، سهم این شرکت از فروش نفت را به دلیل تحریمها بلوکه میکنند. تحریمها باعث شده بود که حتی عراق هم دو میلیارد دلار پول گاز را با تاخیر و تردید بدهد.
یکی از نگرانی های وزیر نفت این بود که نکند فعالیتهایش برای پیدا کردن بازار فروش نفت در دوران تحریم، بعداً به اختلاس و فساد تعبیر شود و راهی زندان شود.
حتی شایعه شد که بابک زنجانی هم از درون زندان او را تهدید کرده و گفته به زودی جای او و زنگنه در زندان با هم عوض خواهد شد. این حرف تکذیب شد ولی عزتا… ضرغامی، رئيس پیشین صداوسیما ناظر به همین شرایط نوشت «نگرانی وزیر نفت از عواقب قضائی دور زدن تحریمها برای فروش نفت حل شده و زنگنه اکنون اختیارات بالایی دارد» ولی به گفته او وزیر نفت «آرایش جنگی» نمیگیرد. گفته می شود زنگنه فعلا برای پیشگیری از این نگرانی، برای فروش نفت ایران، علاوه بر وزارت نفت از شش جای دیگر هم امضا میگیرد.
سخت شدن فروش نفت
یکی از بزرگترین مشکلات این روزهای وزیر نفت، فروش نفت است. او رساندن فروش نفت ایران به صفر را رویای تعبیرنشدنی مقامهای آمریکایی میدانست، ولی خودش میگفت انتظار ندارد مشتریان نفتی ایران از آمریکا، معافیت بگیرند و باید راهی دیگر پیدا کنند.
پیدا کردن راه اما سخت بود. مهرماه ۹۷ او اعلام کرد کرهجنوبی سه ماه است که واردات نفت از ایران را به صفر رسانده، و بهمن ماه همان سال هم گفت کشورهای اروپایی از ایران نفت نمیخرند و تماس هم میگیریم، جواب نمیدهند. واردات هند و چین هم کم شد و ترکیه هم سرانجام وارداتش را متوقف کرد.
با سخت شدن فروش نفت در داخل، او تاکتیک تازهای یافت و رفت دنبال فروش نفت خام در بورس. عرضه نفت پنج بار در بورس صورت گرفت ولی مشتری پیدا نشد. بهمن ۹۷ گفت «با پررویی هر هفته نفت و میعانات گازی را در بورس عرضه میکنیم» ولی به نظر میرسد که دیگر خسته شده، چون مشتری ندارد.
راه دیگر فروش نفت در برابر کالا بود. انتخاب اول آنها کشورهایی چون چین و روسیه بود. این بحث تیرماه ۹۷ مطرح شد ولی زنگنه به سرعت آن را تکذیب کرد اما الکساندر نواک، وزیر انرژی روسیه روز سهشنبه ۲۸ خرداد ۱۳۹۸ اعلام کرد که ایران محصولات کشاورزی روسیه را در ازای نفتی که پیش از این به روسیه فروخته است، میخرد. قرار است این برنامه تهاتری برای فروش ۱۰۰هزار بشکه نفت ایران اجرایی شود ولی ایران نمیخواهد آن را محدود به روسیه کند.
مسعود کرباسیان، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، ۱۱ اردیهبشت ۱۳۹۸ گفت شرکتهای خارجی میتوانند در صورت تمایل، به ازای کالاهایی که به ایران میفروشند و هر نوع تجارتی که با کشور دارند، نفت خام تحویل بگیرند.
بحران مضاعف زنگنه اما فقط فروش نفت نیست. او خودش گفته بود «بزرگترین ریسک در کار ما این است که نفت را به کسی بفروشیم، اما ندانیم که پولش برمیگردد یا خیر.» اگر هم پول برگردد، یک چالش بزرگتر پیش روی زنگنه است: «هیچ بانکی با اسم شرکت ایرانی کار نمیکند.»
زنگنه فعلاً تن به «بازار خاکستری» داده است. این اسم را معاون وزیر نفت به رسانهها داده و زنگنه در توضیحش گفته جز همین بازار، باز دیگری نداریم و «فروشهای غیررسمی یا غیرمتعارفی داریم که همه غیرعلنی است.» مجموع این تلاشها سبب شده فروش نفت ایران در حد ۸۴۰ هزار بشکه در روز بماند، رقمی در حدود یک سوم فروش نفت ایران در روزهای پیش از خروج آمریکا از برجام.
دعوای جلیلی با زنگنه
زنگنه میگوید این وضعیت نتیجه رسیدن آمریکاییها به «بلوغ شیطانی» در زمینه بستن همه راههای تحریم است ولی مخالفانش میگویند این نتیجه کمکاری شخص زنگنه است که «روزنههای موجود جهت بی اثر کردن تحریمها را خواسته یا ناخواسته محدود کرده است.»
زنگنه اعتقاد دارد این حرفها که او را شبیه «مأمور سازمان سیا» در نفت ایران به تصویر میکشد، ناشی از پول بابک زنجانی است که میخواهند او را به زمین بزنند. او در تازهترین واکنش از سعید جلیلی، عضو شورای عالی امنیت ملی که به گفته زنگنه یکی از «کانونهای اصلی» مخالفت با اوست، دعوت به مناظره کرده است.
جلیلی در یک برنامه تلویزیونی کنایه زده بود که سالهای ۹۱ و ۹۲، با وجود تحریمها، یک تا یک و نیم میلیون بشکه در روز نفت ایران فروش میرفت، زنگنه میگوید این اعداد و ارقام افسانهسرایی است.
تاکتیک دعوت به مناظره و جدال لفظی با جلیلی، میتواند برای او یک گام رو به جلو باشد ولی دشواریهای سیاسی و اقتصادی پیشروی صنعت نفت، کماکان آنقدر بزرگ است که در موقعیت کلی وزیر نفت تغییر مهمی ایجاد نمیکند.
