آبهای خلیج فارس مملو از داستانها و اسطورههایی است که هریک داستانی در دل خود دارند. از پری دریایی گرفته تا درختی که گفته میشود در عمق ۳۰ متری آب وجود دارد. کدامیک از این داستانها واقعی و کدامیک در حد افسانه است؟ دنیای زیر آب همیشه با داستانها و افسانههای متعدد همراه بوده و […]
آبهای خلیج فارس مملو از داستانها و اسطورههایی است که هریک داستانی در دل خود دارند. از پری دریایی گرفته تا درختی که گفته میشود در عمق ۳۰ متری آب وجود دارد. کدامیک از این داستانها واقعی و کدامیک در حد افسانه است؟ دنیای زیر آب همیشه با داستانها و افسانههای متعدد همراه بوده و هست. داستانهایی که گاه میتواند تبدیل به واقعیت شود و گاهی هم در قالب اسطورهها باقی بماند. شاید همین افسانه و افسون دریا بود که حسین توفیقیان را بر آن داشت تا به عنوان یکی از نخستین باستانشناسان پا در اعماق دریا بگذارد و در صدد کاوش در زیر آب برآید.
حدود دو دهه پیش بود، پس از آنکه فوق لیسانس خود را در عرصه باستانشناسی دریافت کرد؛ با علاقه شخصی به حوزه باستانشناسی دریایی؛ وارد گروهی ۳ نفره شد که برای فعالیت در عرصه باستانشناشی زیر آب شکل گرفته بود. جدید بودن این حوزه در عرصه باستانشناسی و ناشناخته بودن آن، او را جذب کرد.
هرچند از ابتدای امر حتی غواصی هم نمیدانست اما اواخر دهه ۷۰ بود که با اعزام به کیش، دوره غواصی را پشت سر گذاشت و تا همین سال گذشته که ۹۰ روز برای گذراندن دوره پیشرفته غواصی به چین رفت، سعی کرد تا با استفاده از تجربیات خود درصدد کشف و شهود در اعماق بیکران خلیج فارس برآید. توفیقیان که در سال ۱۳۹۰ دکترای خودرا در رشته باستانشناسی از دانشگاه تربیت مدرس دریافت کرد، درحال حاضر استادیار پژوهشگاه میراث فرهنگی و مدیر گروه باستانشناسی زیر آب پژوهشکده باستانشناسی است. او معتقد است: باید روابط بینالمللی را در عرصه باستانشناسی زیر آب گسترش دهیم و از تجارب کشورهای پیشرفته در این حوزه بهره جوییم چناکه به زودی شاهد برگزاری دومین کارگاه آموزشی خواهیم بود که یونسکو در ایران برگزار خواهد کرد.
آیا کاوش جدیدی زیر دریا پیش رو دارید؟
با وجود آنکه موضوع برای کار و کاوش زیر آب بسیار زیاد است اما درحال حاضر کاوش نداریم چراکه آغاز هر کاری نیازمند بودجه و اعتبار کافی است اما از آنجا که درحال حاضر بودجه نداریم، کاوشها نیز متوقف شده است. از این رو درحال حاضر مشغول انجام کارهای تحقیقاتی و پژوهشی هستم که بیشتر شخصی است. درواقع در طول سالهای پیش کاوشهایی انجام دادم که درحال حاضر مشغول استخراج اطلاعات آن و تالیف مقاله هستم. عمده این تحقیقات در حوزه خلیج فارس است. چند کتاب درخصوص باستانشناسی زیر آب ایران و مبانی باستانشناسی زیر آب در دست تالیف دارم که به زودی منتشر خواهد شد. کار میدانی انجام نمیدهم و بیشتر مشغول انجام کارهای پژوهشی با موضوع خلیج فارس هستم. البته فصل کار در جنوب کشور نیز در نیمه دوم سال رقم میخورد و امیدواریم برای فصل کاوش جدید، بودجه به کاوش زیر آب اختصاص داده شود.
پروژههای کاوش زیر آب نیازمند اختصاص چه میزان بودجه هستند؟
انجام کار میدانی به عوامل متعددی بستگی دارد چراکه تنوع آن بسیار زیاد است اما به طور معمول یک کار متوسط حدود ۵۰ میلیون تومان بودجه نیاز دارد. به طور کلی هزینهها در باستانشناسی زیر آب زیاد است و مبلغ آن بیشتر از باستانشناسی در خشکی است چراکه نه تنها فضای کار متفاوت است بلکه ابزار و وسایل مورد استفاده در هر یک متفاوت است.
از چالشهایی که باستانشناسی زیر آب با آن روبه روست، بگویید.
در باستانشناسی خشکی، یک باستانشناس متخصص میتواند به همراه یک نفر و ابزاری مانند دوربین، GPS و ابزار نوشتن، درصدد کشف و کاوش در منطقه برآید این درحالی است که باستاستانشناسی زیر آب اینگونه نیست و علاوه برآنکه نیازمند دانشی خاص بیش از باستانشناسی است چراکه در فضایی متفاوت کار میکند، نیازمند تیمی حداقل متشکل از ۷ تا ۱۰ نفر برای بررسی است. چراکه ۴ تا ۶ نفر در زیر آب و دو یا سه نفر در قایق روی آب باید تیم را همراهی کنند. درعین حال تجهیزات مورد نیاز در باستانشناسی زیر آب بسیار گران و حساس است. حتا گاهی قیمت برخی از تجهیزات پیشرفته باستانشناسی زیر آب بین ۲۰۰ میلیون تا ۱ میلیارد تومان است.
طی سالهایی که در عرصه باستانشناسی زیر آب فعالیت داشتید؛ چند بار کاوش انجام دادید اما به نتیجه نرسیدید؟
در برنامههایی که براساس سوالات و فرضیات علمی انجام میشود، این اتفاقات زیاد پیش میآید اما در کار ما از آنجایی که باستانشناسی زیر آب هنوز در ایران جوان است، از این رو مبتنی بر گزارشهایی که ماهیگیران محلی به ما میدهند درصدد کاوش برمیآییم. به طور مثال، گاها پیش میآید که ماهیگیران در محدودهای که ماهیگیری میکنند، سفال یا شی خاصی در تور آنها گیر میکند و آن را به میراث فرهنگی یا ما گزارش میدهند. ما نیز براساس گزارش آنها و نقطهای که به ما نشان دادهاند کاوش را انجام دادهایم از این رو بیشتر کاوشهای زیر آب، به نتیجه رسیده است.
هرچند بیشتر کاوشهای ما براساس گزارشهای صیادان انجام میشود اما نمونهای نیز در هرمزگان داشتیم که بر همین اساس کاوش در آن آغاز شد اما هر چه گشتیم کمتر پیدا کردیم.
۱
در پژوهشها از مطالعات حوزه مردمشناسی و گفتههای مردم بومی منطقه استفاده میکنیم و بسیاری از اطلاعاتی که میتواند مورد استفاده ما قرار گیرد، در گفتارهای مردم نهفته است؛ اما اینکه تا چه اندازه این داستانها، افسانهها و تخیلها میتواند برای باستانشناسان راهگشا باشد، نیازمند پژوهش و بررسی است.
۲
برخی معتقد هستند بخشی از بندر سیراف در آب است و محلیها نقطهای را در وسط آب نشان میدهند و معتقد هستند روزگاری در آن نقطه درخت وجود داشته که البته داستانهای زیادی پیرامون آن درخت وجود دارد. اما وقتی برای کاوش وجود این درخت به آن نقطه رفتیم شاهد آن بودیم که عمق آب در آن نقطه ۳۰ متر است.
۳
براساس واقعیت علمی اگر بخواهیم خلیج فارس را ۳۰ متر به عقب ببریم تا به آن نقطه که گفته میشود روزگاری درختی در آن وجود داشت، ببریم، خلیج فارس خالی خواهد شد. چراکه عمق بیشتر مناطق خلیج فارس به طور میانگین در حدود ۳۰ تا ۴۰ متر است، بنابراین به صورت علمی وجود چنین درختی در عمق ۳۰ متری کنونی امکانپذیر نیست.
